زمينى و دريايى امن و آرام صورت‌پذير است . در دوره‌هاى قديم بهترين وسيلهء حمل‌ونقل ، آب بود و در صورت نبودن راههاى آبى ، ناگزير به چهارپايان يا به آلات نقليهء چرخدار متوسل مى - شدند ؛ زيرا عملا حمل كالا و آذوقه بتوسط انسان مقرون به صرفه نبود . از مختصات شهرها ، قوانين و نظامات و مقرراتى است كه طبقهء حاكمهء وقت براى تثبيت موقعيت خود ، تدوين مى - كند . در دهات و شهرهاى كوچك ، به علت آشنايى مردم با يكديگر ، تشخيص گناهكار و بيگناه چندان دشوار نيست ولى در شهرهاى بزرگ براى تأمين امنيت و آرامش ، وجود قوانين و نظامات اجتماعى ضرورت دارد . به عقيدهء دكتر گيرشمن ، در ايران ، دهكدهء ماقبل تاريخى سيلك با گذشت زمان به يك شهر مستحكم تبديل شد . « كاخ ، ساختمانهاى فرعى ، و شايد يك معبد و محله‌هاى سكونت و اطراف آن را ديوارى با استحكامات و برجها ، براى مقاومت در برابر محاصره فرا ، گرفته بود . » « 45 » بعدها در نتيجهء زدوخوردهايى كه بين سكنهء نجد ايران با آشوريها درگرفت ، منظرهء نجد ايران تغيير يافت و به تقليد ساختمانهاى سلطنتى آشور و كمابيش به همان وضع ، شهرهاى مستحكم ايران را با ديوارهاى دوگانه يا سه‌گانه كه اطراف آن را خندقها و باروهايى فراگرفته بود مجهز كردند . برجها بوسيلهء افراد مدافع نگهبانى مىشد . تمدن و شهرنشينى در بين النهرين ، مصر و هندوستان به علت مساعدت و آمادگى محيط زودتر آغاز گرديد . پيش از آنكه شورويها دست به كار كاوشهاى پردامنه در آسياى ميانه بزنند ، گمان مىرفت كه شرق ايران و آسياى مركزى سرزمينى بوده است بيشتر خالى از شهر و آبادى كه بيابان‌گردان در آن سكونت داشتند . كاوشهايى كه در مرو و بخارا و خوارزم و جاهاى ديگر شده اين نظر را دگرگون ساخته است ؛ زيرا اينك بر وجود كانالهاى آبيارى بزرگ و آباديهاى پرجمعيت در نيمهء اول پيش از ميلاد آگاه گشته‌ايم . فرهنگ مادى شايد برابر با مغرب ايران پيش نرفته بود ولى در آن زمان ايشان به عصر آهن رسيده بودند و بر سفال نقاشى رنگى مىكردند . « 46 » در همين ايامى كه هنوز مردم شهر روم و آتن در كلبه‌هايى نظير مساكن عهد حجر قديم زندگى مىكردند ، در مصر و بين النهرين و هندوستان ، شهرهايى نظير ممفيس و تب « 47 » ( در كنار نيل ) و بابل و نينوا در ساحل فرات و دجله و موهنجودارو « 48 » در كنار رود سند با قدرت و عظمت خودنمايى مىكردند و از قوانين و نظاماتى پيروى مىكردند . پيرروسو خصوصيات شهر موهنجودارو را چنين بيان مىكند : اين شهر بزرگ در ساحل سفلاى رود سند ساخته شده و قديمترين قسمتهاى آن مربوط به چهارهزار سال ق . م . بود . در طول خيابانهاى بسيار وسيع شهر ، ساختمانهاى دو طبقه‌اى با آجر پخته ساخته شده بود كه عدهء بسيارى از آنها داراى حمام مخصوص بودند ، و تمام شهر لوله‌كشى آب جارى داشت و فاضل‌آب شهر

--> ( 45 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 70 . ( 46 ) . ميراث ايران ، پيشين ، ص 63 . ( 47 ) . Thebes ( 48 ) . Mohenjodaro